در این مقاله به عادات و رسوم عاشورا و ویژگی‌های آن نزد مسلمانان بالکان می‌پردازیم .این سنتی است که نزد مسلمانان به طور کلی و به ویژه نزد اهل سنت به ندرت  برگزار می‌شود. .با نظر به اين  که این پدیده ای است که به مذهب اسلامی شیعه نسبت داده می‌شود برگزاری آن در مناطق سنی نشین به ويژه جالب و مربوط به فرقه های دراویش  است.

در این نوشته اغلب از شواهد افرادی که این عادت دینی را  به طور خصوصی برگزار می‌کنند و نیز از ادبیات محدودی که در این زمینه وجود دارد استفاده شد.

تقریبا نزد تمام اقوام بالکان عادات تهیه غذا‌های ویژه به مناسبت اعیاد دینی و مراسم  دفن جنازه دیده می‌شود. این خوردنیها و نوشیدنیها با گذشت زمان شکلی خاص و نمادگونه و هویت غذاي مراسمي به خود مي‌گرفت . نامها و انواع غذا‌هاي مراسمي متفاوت و مربوط به شرايط مختلف هستند. تفاوت‌ها در جاي اول مربوط به پيروي از دين خاص ديده مي‌شود. غير از اين عامل شرايط اجتماعي و اقليمي عوامل مهمي نيز هستند . نزد اقوام مسيحي غذاهاي مراسمي زيادي وجود دارند (وسليتسا، سيسوارا، نان صليبي، تخم‌ مرغ رنگين، شيريني جشني، چسنيتسا و غيره). نزد مسلمانان در بالكان  (بوشنياكها، آلبانيها، گوراناتسها، توربشها و اقليت ملي تركها)‌ نيز سلسله‌ي خوردني‌ها و نوشيدنيها  وجود  دارند كه فقط به مناسبت ويژه تهيه مي‌شوند.  در جاي اول شربت مولودي ،‌ پاكلامه (نان خاصي كه به مناسبت عيد فطر و قربان درست مي‌شود)، گوشت قربان ،‌ نان بافته (ناني كه بعد از مراسم دفن تهيه مي‌شود ، حلوا ،‌ خوش‌ آب (كمپوت)  و غيره هستند. يكي از اين غذا‌ها عاشورا،  غذایي شيرين است  كه در روز دهم ماه محرم درست مي‌شود. در بعضي جاها اين عادت حفظ شده و زنان امروز هم عاشورا را درست مي‌كنند، ولي شمار كمي از افراد  مي‌دانند چرا اين غذا تهيه مي‌شوند و چه چيزي پيش‌زمينه‌ي روز دهم محرم است. در اين نوشته به همان اعمالي كه در ده روز اول محرم انجام مي‌شوند و نيز به شيوه‌ها‌ي تهيه اين غذا كه نسبت به مناطق مختلف متفاوت هستند پرداخته مي‌شود. اين كار ما اكثرا بر شواهد شمار اندكي از پيرمرداني كه ماه محرم و عاشورا بخش مهمي در زندگي و دينداري شخصي آنها  است و نيز بر ادبيات محدودي كه در دسترس است تكيه مي‌شود.

در ده روز اول ماه محرم اتفاقات زيادي رخ دادند كه مربوط به انبيا و تاريخ اسلام هستند و همه‌‌ي  آن مربوط به عاشورا نيز هستند. بنا  بر سنت قرآني در اين ده روز توبه‌ي انسان اول يعني  حضرت آدم (ع) پذيرفته شد و وي دوباره به عنوان رسول خدا قبول شد ، كشتي نوح (ع ) بعد از طوفان توقف كرد ، يونس (ع) از شكم ماهي نجات پيدا كرد ، حضرت محمد (ص) در اين روزها از مكه به مدينه مهاجرت كرده و  اين زمان آغاز تقويم اسلامي است. در اين ده روز امام حسين(ع)، نوه‌ي رسول خدا حضرت محمد (ص) كشته شد[1] . پديده‌ي جالب اين است كه در مناطق كاملا سني نشين  در بوسني  بعضي از مردم  براي اين تاريخ اهميت قايل هستند. در تركيه ،‌ كوزوو ، مقدونيه،  بوسني و در بعضي از كشورهاي عربي عاشورا در بين طريقه‌ي صوفي برگزار مي‌شود. مشهور است  كه همان فرقه‌هاي صوفي بين مسلمانان سني ، حافظ ياد اهل بيت رسول خدا (ص) هستند و به اين ترتيب بين آنها نيز  طرفداري از اعتقادات گوناگون مربوط به آغاز ماه محرم و عاشورا وجود دارند .

مقدونيه شمال- غربي و كوزوو به ويژه بخش جنوبي و غربي آن مشهور به فعاليت فرقه‌هاي زيادي از صوفيان  هستند  ( رفاعي ، قادري، قادري -زنجيري ، شازلي، سعدي‌اي، بکتاشي و غيره) كه گرايش شديد علوي - شيعی دارند به همين دليل عاشورا بخش مهمي از سنن و عادات مردم اين مناطق است. بر خلاف كوزوو و مقدونيه . تصوف در بوسني به عنوان گرايش عرفاني در اسلام به اين اندازه رواج ندارد[2] ولي به هر حال مكانها و فضاهاي سنتي وجود دارند كه در آن عاشورا برگزار مي‌شوند . بر اساس سخن روحاني حاجي سيد استريكا غذاي عاشورا در عمارت مسجد غازي خسرو بيك هم درست مي‌شد. تا آنجايي كه مشهور است عاشوراي امروز اغلب در تكيه‌ها و به ندرت در خانه‌ها و آن هم اكثرا در خانه‌هاي افرادي كه مرتبط با تكيه هستند تهيه مي‌‌شود. .در حال حاضر در سارايوو  مراسم مركزي عاشورا در تكيه‌ي حاجي سینان و نيز در تكيه ای  در عليفاكواتس برگزار مي‌شود.

آغاز محرم بين محبان و عاشقان اهل بيت (خانواده حضرت محمد (ص) ) ماتم يعني غم و اندوه نام دارد. به همين دليل اگر چه اين زمان آغاز سال نوی هجري است، سال نو تبريك گفته نمي‌شود بلكه تسليت و غم به خاطر واقعه كربلا و شهادت امام حسين (ع) اظهار مي‌شود.  

روز اول سال نوی هجري با روزه اي سخت آغاز مي‌شود كه ده روز طول مي‌كشد . ويژگي اين روزه  كه جزء واجبات نيست و اختياري است در اين است كه  سخت تر از روزه‌ي ماه رمضان است و اكثر علماي رسمي آن را قبول ندارند . در اين ده روز راحتي و آسايش زندگي به حداقل رسانده ،شوهر و همسر در موقع خواب از هم جدا و غذا‌هاي فقيرانه بدون گوشت، اضافات چربي،  شير، لبنيات و تخم مرغ  درست مي‌شود . در اين ده روز فقط وضو گرفته و از حمام گرفتن خود داري مي‌شود . آب تميز خورده نمي‌شود ، بلكه آب با كمي خاك و يا چاي تلخ و يا نوشيدنيهاي تلخ ديگر خورده مي‌شوند. رختخواب نيز بايد سفت و ناملايم باشد . روزه‌داران در اين ده روز لباس سياه تن مي‌كنند. از اين مشخصات ديده مي‌شود كه اين روزه تفاوت زيادي با روزه‌ي ماه رمضان دارد. در اين روزه تمام چيزها نمادين هستند و هدفش اين است كه روزه‌داران با واقعه كربلا همگون باشند[3] و اين دليل اصلي روزه گرفتن به اين شيوه در اين ده روز است .

همينطور كه در آغاز اشاره شد تفاوت‌هاي محلي در نحوه اين روزه و شيوه‌ي تهيه غذاي عاشورا  وجود دارند .  عاشورا در كوزوو نسبت به مناطق ديگر بزرگتر و با حضور بيشتر مردم برگزار مي‌شود . روزه روز اول محرم  بعد از نماز عصر يعني در زمان آغاز نبرد كربلا شروع مي‌شود . مومنان جمع  و دعاي تحت عنوان ناد علي را مي‌خوانند . مومنان در طول دعا آمين الله را مرتبا تكرار ميكنند. در تكيه‌ها قبل از آغاز روزه دو نفر تحت عنوان ناقب (يا رهبر كه دستيار شيخ تكيه هستند) به افراد حاضرآب مي‌دهند. از اين روز تا پايان روزه‌داري اذان خوانده نمي‌شود بلكه افطار و سحر با زدن به قدم اعلام مي‌شود. بعد از همه‌ي نمازها ذكر كوتاهي خوانده مي‌شود و از نماز عصر تا نماز مغرب واعظ در مورد وقايعی كه در كربلا رخ دادند سخنراني مي‌كند. عنوان اين نوع سخنراني هاديكا است. در تمام اين ده روز زمان بین ساعت دو بعد از نصف شب تا سحر اشراق خوانده مي‌شود . اشراق نيز جزئي از عباداتي است كه مربوط به ماتم و عاشورا است. هشت روز بعد از آغاز روزه یعنی در شب هشتم  بعد از نماز عشا ، عسل با شير مخلوط به روزه‌داران داده مي‌شود . نام اين شب جوهر است و به اين ترتيب ياد آوري مي‌شود كه تا اين زمان تمام مبارزان كربلا كشته شدند و نوه‌ي‌ محمد (ص)، حسين (ع) تنها مانده است . روز دهم بعد از نماز عصر پوشيدني و يا فرش و جاي نماز از محراب برداشته مي‌شود . روز دهم امام يا شيخ ، عبا و عمامه يا كلاه قرمز مي‌پوشند . اين بر داشتن  پوشش كف محراب، لباس قرمز پيش نماز و اين كه محراب خالي است زيرا پيش نماز در گوشه‌اي مي‌نشيند ، نشانه و نماد‌هاي كشته شدن نوه‌ي رسول خدا(ص) هستند و ياد آوري مي‌كند كه تنها امام
زين العابدين(ع)، پسر امام حسين (ع)كه وارث نسب خانواده‌ي  رسول خدا (ص)است، زنده ماند.  آخرين روز بعد از سحر و نماز صبح ، قربانها كشته مي‌شوند و اولين قرباني متعلق به رييس فرقه است. روز دهم نيز رجاء نامه،  شعر غمگيني به زبان  تركي  كه در مورد اهل بيت رسول خدا (ص)، وقايع كربلا و رخدادهاي ديگر است خوانده مي‌شود . روزه‌داران در روز دهم در زمان نماز عصر افطاري مي‌كنند زيرا نبرد كربلا در عصر روز اول شروع و در عصر روز دهم تمام شده‌است . شب آخر وقتي برنامه‌ي اصلي اين روزه‌‌ي ده روزه شروع مي‌شود مومنان به يكديگر و به رئيس‌شان تعزيت (تسليت) اظهار مي‌كنند . رئيس فرقه‌ي صوفي ، روزه‌ي خود را به مدت شش روز ديگرادامه مي‌دهد.[4] 

 در بوسني تفاوتهایي در شيوه‌ي  برگزاري اين مراسم  وجود دارد. تفاوت اصلي در اين نمايان مي‌‌شود كه در بوسني در اكثر محله‌ها  اين مراسم با تجمع افراد كمتري برگزار مي‌شود. مومنان قبل و يا بعد از افطار جمع مي‌شوند و سرود‌هاي ماتم مانند: مردمك چشم يا حبيبي، علي آبا يا حسني محبت، چشمان در سر، ماتم دوباره آمد، امامان اهل بيت(ع)، حضرت فاطمه(س)، يا حسن جان، سرود هاشمي در مورد حق اهل بيت(ع) و ديگر و نيز ذكر توحيد و صلوات اهل بيتي ( صلوات بر دوازده امام وارثان رسول خدا محمد (ص))  را مي‌خوانند. اين اجتماعات مشترك در تمام ده روز محرم برگزار مي‌شود.  نزد ما (در بوسني) معمولا قرباني به اين مناسبت كشته نمي‌شود. مي‌توان ديد كه در بعضي مناطق در طول اين روزها كه روزه نيز گرفته مي‌شود شير و لبنيات استفاده مي‌شود.  به عنوان مثال در سارايوو در طول روزه‌داري "ماتم آيران" و يا نوشيدني از ماست، آب و نمك (دوغ)كه بخش اصلي افطار است درست مي‌شوند . تفاوت در اين نيز وجود دارد كه روزه در بوسني  با سحر  روز اول شروع و  با مغرب روز آخر و نه با عصر به پايان مي‌رسد. در بوسني در روز  آخر ماتم مرثيه، سرود غمگين در مورد كشتن حسين خوانده مي‌شود. ويژگي مشتركی که  بين بوسني و كوزوو وجود دارد در اين است كه روزه‌داران روزه را به شيوه‌ي سنتي يعني با خرما و يا  با ليوان آب قطع نمي‌كنند‌ بلكه افطار را با كمي نمك شروع مي‌كنند .  و اين نيز نماد غمي است كه بايد انگيزه اندوهگين اين روزه را ياد آوري كند.[5]  ويژگي اصلي ماه محرم و روزه‌ي آن غذاي عاشورا است. در ادامه سعي خواهیم كرد كه شيوه‌ي تهيه اين غذا را توصيف كنیم كه مانند روزه بعد نمادين عميقی دارد.  بايد ياد آوري كنيم كه اينجا يك نسخه آشپزي معمولي در كار نيست  بلكه سخن در مورد غذاي مراسمي و يا نذري است. بنا بر دلايل تهيه عاشورا و مناسبت زمانی طبخ آن در طول سال ،محدود به  روز دهم محرم است و در روزهاي ديگر تهیه نمي‌شود.[6]

همينطور كه گفته شد عاشورا غذاي نمادين است و به همين دليل تعداد مواد و يا اجزاي آن بايد نمادين باشد. تعداد مواد مي‌تواند 77  به تعداد زخم‌های حسين(ع) قبل از شهادت باشد.  اين تعداد مي‌تواند 61 به نماد سال هجري كه واقعه كربلا در آن رخ داد و يا 12 كه تعداد امامان وارثان رسول خدا محمد (ص) و يا 5 كه تعداد شاخه ستاره كه اشاره به محمد (ص)، دخترش فاطمه (س)، دامادش علي (ع) و نوه‌هايش حسن(ع) و حسين (ع)است و يا 10 كه اشاره به ده روز واقعه كربلا است ، باشد.  از اين  موارد مي‌بينيم كه تعداد مواد ثابت نيست بلكه كسي كه غذاي عاشورا را درست مي‌كند آن تعداد مواد را مي‌گيرد كه در اختيارش است. ولي تهيه كننده عاشورا بايد تعداد موادي  را بگيرد كه نمادين باشد. مقدار مواد نيز نسبي است و بسته به مقدار عاشورایی است كه مي خواهيم درست كنيم. ولي از آنجايي كه اين نوع غذا يك بار در سال درست مي‌شود و قابل نگهداري است معمولا به مقدار زياد درست مي‌شود.

شيوه‌ي تهيه غذا به شرح زير است: مواد اول در آب شسته مي‌شوند و اگر لازم باشد پوستشان كنده مي‌شود (مانند سيب و گلابي). سپس اين مواد به صورت مجزا پخته مي‌شوند. شيوه‌ي پخت پيچيده است و مربوط به نوع مواد است . مواد مانند لوبيا و برنج (نخود نيز مي‌توان اضافه كرد ولي به مقدار كم زيرا ممکن است شور شود)  و دانه‌هاي خشك مانند تمام ميوه‌ي خشك (آلبالو، سيب، ،زردآلو)  زمان طولاني‌تر و روي  حرارت بالاتر پخته مي‌شوند. ميوه‌ي تازه زمان كمتري و روي حرارت پايين تر پخته مي‌شوند. اگر ميوه آبدار و تازه به كار برده شود،آن وقت تنها چند لحظه در آب جوش گذاشته مي‌شود . ميوه‌هايي كه به پخت كوتاه مدت هم حساس هستند مانند هندوانه ،‌ موز و طالبي، اصلا پخته نمي‌شوند بلكه به غذاي تمام شده و گرم اضافه مي‌شوند. هندوانه و طالبي به دليل پر‌آب بودن به اندازه خيلي كمي گذاشته مي‌شوند. شكر بايد به آب جوش اضافه گردیده  تا كاملا حل شود. در بعضي مناطق و اكثرا در روستاها به جاي شكر ، عسل و يا مرباي سيب كه در گذشته جايگزين شكر بود اضافه مي‌شود. ولي امروز در روستاها هم شكر اضافه مي‌شود. سپس موادي كه مجزا پخته شدند  در يك ظرف بزرگ گذاشته مي‌شوند و در پايان شكر حل شده اضافه مي‌شود. اين تركيب روي آتش با حرارت کم گذاشته و به هم زده مي‌شود . وقتي که به جوش ‌آيد كمي نشاسته حل شده در آب سرد به اين تركيب اضافه و توام با هم زدن به مدت پنج دقيقه ديگر پخته و بعد از اين از روی آتش بر داشته مي‌شود. غذاي  عاشورا وقتي از  آتش برداشته شود چند دقيقه ديگر نیز به هم زده شده و براي سرد شدن گذاشته مي‌شود. عرق گياهانی با بوي قوي به همراه نشاسته اضافه مي‌شوند چرا كه ممکن است با پختن طولاني تر ، تبخير ‌شوند. پخت در مرحله پاياني نبايد طولاني شود چرا كه بعضي مواد مي‌تواند به هم بريزند و عاشورا را غليظ و گل‌آلود كنند. اينجا بايد ياد آوري كنيم كه اساس عاشوراي خوب درست شده در اين است كه بر اثر پخت زياد بعضي از مواد از هم پاشيده نشوند. مواد به دليل سفتي و كيفيت متفاوت به طور مجزا پخته و بعدا با هم تركيب مي‌شوند. وقتي غذا از آتش بر داشته مي‌شود و هنوز در حال  جوشيدن است به آن موادي كه قابل پخت نيستند اضافه مي‌شود . بعد از اين كه غذا از روي آتش برداشته شد، مزه‌ي آن امتحان ميشود  و اگر به اندازه كافي شيرين نيست شكر حل شده به آن اضافه و اگر بيش از حد شيرين است آب جوشيده به آن اضافه مي‌شود. عاشورايي  كه خوب تهيه شده است غليظ و به هم ريخته نيست. عاشورا در روز دهم محرم و براي افطار آماده و نيز به دوستان و همسايگان داده مي‌شود. عاشورا در تكيه حاجي سينان در سارايوو در ديگی بزرگ تهيه و به همه مراجعين  در روز عاشورا داده مي‌شود. عاشورا در كوزوو به شيوه ا‌ي ديگر تهيه مي‌شود . ميوه استفاده نمي‌شود بلكه گندم در هاون بزرگ خرد مي‌شود . اين گندم همراه به هم زدن پخته مي‌شود و بعدا به آن شكر و يا عسل و يا مرباي سيب  اضافه مي‌شود و وقتي که غذا غليظ شد در حالي كه هنوز گرم است به داخل ظروف ريخته مي‌شود. پس از اين روي آن كشمش و مغز گردو ريخته مي‌شود.

عاشورا در بعضي مناطق  به مناسبت يادبود رسيدن كشتي نوح (ع) به خشكي تهيه مي‌شود. بنا بر روايتي نوح (ع) در كشتي خود در ميان وسايل ديگر دانه‌هاي گوناگون را گذاشته است و به همين دليل عاشورا به اين مناسبت ديني درست مي‌شود . اگر انگيزه‌ي تهيه عاشورا اين رخداد تاريخي است آنگاه روزه‌ي سخت گرفته نمي‌شود بلكه تنها به ميل خود روزه چند روز گرفته مي‌شود.

موادي كه براي تهيه عاشورا مي توان از آنها استفاده كرد عبارتند از: لوبيا ،‌ برنج، گندم، جو، چاودار ، ذرت، سيب، آلبالو، گلابي، زردآلو، خرما، طالبي، هندوانه، به، پرتقال، تمشك، ليمو، توت فرنگي، هلو، توت، بادام، فندق، گیلاس، گردو، انجير ، ميخك و تمشك به اندازه كم . به اين مواد مي‌توان  نمك، فلفل، نخود، عدس و مواد ديگر اضافه كرد كه مزه و كيفيت را تغيير نمي دهند. در دوران معاصر محتواي عاشورا تا اندازه‌اي تغيير یافته است . دليل اين پديده گوناگوني ارايه مواد غذايي در بازار و قيمتهاي مناسب آن است. مواد جديدي كه استفاده مي‌شود عبارتند از : كيوي، آناناس، موز، ميوه‌ي توسرخ و موادی شبيه آن .

در پايان بايد گفت كه اين عادت بارها مورد حمله و انكار قرار گرفته ولي در بين مردم به شيوه‌هاي گوناگون حفظ شده است. يعني عاشورا غذاي خاص مراسمي است كه نمادهاي گوناگون دارد. اين يك غذاي مراسمي نزد مسلمانان است كه يك بار در سال تهيه مي‌شود. قرباني حيوانات به مناسبت تولد فرزند نيز انجام مي‌شود، شربت و نوشابه مولودي در طول تمام سال  وقتي صاحب خانه‌اي جشني مي‌گيرد درست مي‌شود و نيز انواع نان  كه به  مناسبت مراسم دفن و توحيد خواني براي مردگان تهيه مي‌شود مربوط به زمان خاصی از سال نيست. اين رسم تهيه غذاي عاشورا خاص مسلمانان در بالكان و نيز تركيه  است که از تركيه به منطقه‌ي ما آورده شد.

منابع :

چهاييچ، جمال، (1986) طريقه دراويش در سرزمينهاي يوگسلاوي با نگاه ويژه به بوسني و هرزگوين، موسسه‌ي شرق شناسی در ساريوو، چاپ ويژه 14، سارايوو.

فابيانيچ، رادميلا (1978 الف ) ، در مورد تغذيه مردم در منطقه درونتا، نشريه موزه‌ي سرزميني بوسني و هرزگوين ، قوم شناسي، سري جديد، جلد 30|31، 1975|1976،‌سارايوو، ص.105-120

فابيانيچ، رادميلا (1978 ب)، تغذيه‌ي مردمي در مناطق پورش و راكيتنو در هرزگويناي شرقي و غربي، نشريه موزه‌ي سرزميني بوسني و هرزگوين، قوم شناسي، سري جديد، جلد 32 (1977)، سارايوو، ص. 195-212

فابيانيچ، رادميلا، (1983)، تغذيه مردمي در درژنيتسا، نشريه موزه‌ي سرزميني بوسني و هرزگوين، قوم شناسي، سري جديد، جلد 38، سارايوو، ص. 181-193

فابيانيچ، رادميلا، (1987) تغذيه‌ي مردمي در منطقه تشاني، نشريه‌ي موزه‌ي سرزميني بوسني و هرزگوين؛ قوم شناسي، سري جديد، جلد 41|42، 1986 سارايوو، ص. 69-90

هيتي، فيليپ، (1973)،تاريخ عرب، نور، سارايوو.

قيماقويچ، رادميلا، (1982)، غذاها در مراسم دفن نزد مليتهاي بالكان، فولكلور مقدونيه 15، شماره 29-30، اسكوپيه، ص. 77-81

كوليشيچ، اشپيرو، (1953)، ريشه و معني نان كريسمسي نزد اسلاوهاي جنوبي، نشريه موزه‌ي سرزميني سري جديد، جلد 8، سارايوو، ص. 7-47.

مير، فريتز، (1979)، راه عرفاني، در: برنارد لوئيس، جهان اسلام، مجله: روياي يوگسلاوي‌اي - ووك كاراجيچ، ص. 121-145

راكيتا، راده، (1984)، خوردني‌ها و نوشيدني‌هاي مردمي در منطقه‌ي ياني (بوسني غربي)، نشريه‌ي موزه‌ي سرزميني بوسني و هرزگوين، قوم شناسي، سري جديد، جلد 39، سارايوو، ص. 181-198.

سفتيچ، عيشا، (1984)، توحيد‌ها در سارايوو، نشريه موزه‌ي سرزميني بوسني و هرزگوين، قوم شناسي، سري جديد، جلد 39، سارايوو، ص. 199-207.

پاورقي

. اين ....واقعه  در تاريخ اسلام كه باعث تقسيم  مسلمانان به سني و شيعه شده است. مسلمانان شيعه در ايران و عراق شرقي، بنابر تعليمات خود وابسته به خانواده‌ي محمد (ص) هستند و اين واقعه را با عاشورا برگزار ميكنند.  [1]

  طريقه دراويش كه در بوسني وجود دارند اكثرا در بخش مركزي (شهرهای ويسوكو،‌ سارايوو و فوينيتسا) فعاليت دارند و در اكثر موارد بيش از  90 در صد پيرو طريقه نقش‌بندي كه .............و  در آن  روحاني زيادي شركت دارند. فرقه‌هاي علوي - شيعی در بوسني در طول تاريخ تاثير چنداني نداشتند و امروز نيز تنها  چند  فرقه (رفاعي و قادري*  با احساسات برجسته شيعي وجود دارند . [2]

 امام حسين(ع) در سال 61. هجري همراه 72 نفر از رزمندگان خود ده روز  تحت محاصره نيروهاي يزيد بوده. نبرد بنابر رسم آنقدر طول كشيده تا تمام افراد حسين كشته شدند و ايشان تنها ماند. در طول اين زمان از كم بودن غذا و آب و تمام وسايل لازم  رنج مي‌بردند.  روز دهم امام حسين(ع)  هم كشته شد و به اين ترتيب روزه‌ي روز عاشورا تمام ميشود. نگاه كنيد : هيتي، 1973، ص. 148. [3] .

حاجي راغب زوبيچ از شهر ويسوكو  تمام اطلاعات در مورد برگزاري مراسم عاشورا در كوزوو را به من داده است. [4]

 براي اين اطلاعات از روحاني حاجي حكمت ميسيرليچ و حاجي ازمير مفتيچ از شهر وارش تشكر مي‌كنم. [5]

 بيش از پيش ياد آوري مي كنيم  كه مرجع اصلي اطلاعات در مورد تهيه عاشورا روحاني حاجي سيد استريما است كه در خانواده به طور سنتي عاشورا را كه پدرش  نيز تهيه مي كرد ، درست مي كند. [6]